TRATADO SOBRE LA VIRTUD DE LA JUSTICIA

1540

 

EDICIÓN DE
TEODORO LÓPEZ

TRANSCRIPCIÓN, VERIFICACIÓN DE FUENTES Y TRADUCCIÓN DE
TEODORO LÓPEZ, IGNACIO JERICÓ BERMEJO Y RODRIGO MUÑOZ DE JUANA

 

Bartolomé Carranza de Miranda

 

 

 

Entre los Manuscritos que se conservan en la Biblioteca Vaticana se encuentra el Vaticanus latinus 4546. Entre sus contenidos, este manuscrito comprende el comentario académico de Bartolomé Carranza a las cuestiones 57-78 de la II-II de la Summa theologiae de Santo Tomás de Aquino, dedicadas al estudio de la virtud de la justicia. Después de estudiar el derecho en cuanto objeto de la justicia, pasa a definir esta virtud así como las diversas especies de la misma. Merecen especial atención el estudio de derechos concretos de la persona: el derecho a la vida y a la integridad física, a la propiedad, al honor y a la fama, a la no discriminación. También considera en detalle algunos temas centrales de la moral económica: la temática relativa a los criterios para establecer el precio justo y a la usura como referente de justicia en los intercambios y contratos en el comercio y las prácticas financieras.

 

Bartolomé Carranza de Miranda. Nació en Miranda de Arga (Navarra) hacia 1503 y falleció en 1576. Estudió en la Universidad de Alcalá y en el convento de San Esteban de Salamanca. Ingresó en la orden de Santo Domingo (1521). Termina sus estudios en San Gregorio de Valladolid, donde queda como profesor de artes y teología. Participó en el concilio de Trento (1545-1547, y 1551); fue nombrado prior de Palencia (1548), Provincial de Castilla (1550), Predicador ordinario en la capilla real de Valladolid (1553-1554), y tras varios años fuera de España (en Inglaterra y Flandes, de 1554 a 1558), es nombrado arzobispo de Toledo. En 1559 se abre contra él el proceso de la Inquisición que terminó poco antes de su muerte (1976) anulando la sospecha de herejía de que se le acusaba. Entre sus publicaciones destacan: Summa conciliorum, (1549), y los Comentarios sobre el Catecismo cristiano (1558).

 

Teodoro López († 2007). Doctor en Sagrada Teología (1972) y Licenciado en Derecho civil (1983) por la Universidad de Navarra en donde fue Profesor Ordinario de Teología Moral desde 1998 hasta 2006. Desarrolló tres líneas de investigación en el campo teológico: la historia del significado del binomio fides et mores; algunas cuestiones fundamentales relativas a la naturaleza, fuentes y método de la doctrina social de la Iglesia y las relaciones entre ética y economía en Manuscritos de los teólogos de la Escuela de Salamanca. Se hizo cargo de la, introducción, selección de textos y comentario al libro Juan Pablo II a las familias (1a. ed. 1980; 4a. ed. 1982). Publicó también Doctrina social de la Iglesia y realidad socio-económica. Actas del XII Simposio Internacional de Teología (1991), Constitutionis Pastoralis Gaudium et spes. Synopsis historica, III De cultura, vita oeconomica-sociali, vita communitatis politicae et de pace (1991), Mancio y Bartolomé de Medina: Tratado sobre la usura y los cambios (introducción, edición crítica de los textos de ambos teólogos salmantinos, notas y comentarios), (1998) y, en esta colección, Tratado sobre la virtud de la justicia (1540) de Bartolomé Carranza (2003) y La justicia en los contratos. Comentarios a Summa Theologiae, II-II, 77-78 de Pedro Fernández (2007).

 

 

Índice

 

INTRODUCCIÓN
Teodoro López / Ignacio Jericó Bermejo
/ Rodrigo Muñoz de Juana

            1. El profesor Carranza   13
            2. El Manuscrito   17
            3. Contenido doctrinal   22

 

 

TRATADO SOBRE LA VIRTUD DE LA JUSTICIA
Bartolomé Carranza

TEXTO CASTELLANO

 

Cuestión 57: Sobre el derecho

Artículo 1: Si el derecho es el objeto de la justicia   31
Artículo 2: Si el derecho se divide de modo conveniente
            en natural y positivo   34
Artículo 3: Si el derecho de gentes se identifica
            con el derecho natural   39
Artículo 4: Si se debe distinguir de modo especial
            el derecho paterno y el dominativo   42

 

Cuestión 58: Sobre la justicia

Artículo 1: Si se define convenientemente la justicia
            como “la constante y perpetua voluntad de
            dar a cada uno lo suyo”   45
Artículo 2: Si la justicia se refiere siempre al otro   45
Artículo 3: Si la justicia es virtud   46
Artículo 4: Si la justicia está en la voluntad como
            en su sujeto   46
Artículo 5: Si la justicia es una virtud general   48
Artículo 6: Si la justicia general o legal se identifica
            esencialmente con todas las virtudes,
            o si es otra virtud particular con la cual cada uno
            se ordena a la comunidad y a la república   48
Artículo 7: Si existe alguna justicia particular además
            de la general   50
Artículo 8: Si esta justicia particular tiene una materia
            particular   50
Artículo 9: Si la justicia trata de moderar las pasiones   50
Artículo 10: Si el medio de la justicia es un medio real   51
Artículo 11: Si el acto de la justicia es dar
            a cada uno lo suyo   52
Artículo 12: Si la justicia sobresale entre todas
            las virtudes morales   52

 

Cuestión 59: Sobre la injusticia

Artículo 1: Si la injusticia es un vicio especial   55
Artículo 2: Si alguien se dice injusto por hacer
            lo injusto   55
Artículo 3: Si puede alguien sufrir voluntariamente
            injusticia   56
Artículo 4: Si el que comete injusticia peca
            mortalmente   57

 

Cuestión 60: Del juicio

Artículo 1: Si el juicio es acto de la justicia   59
Artículo 2: Si es lícito juzgar   59
Artículo 3: Si es lícito el juicio que procede de sospecha   61
Artículo 4: Si las dudas deben interpretarse
            en sentido favorable   66
Artículo 5: Si se ha de juzgar siempre según
            las leyes escritas   67
Artículo 6: Si el juicio se vuelve injusto por
            la usurpación   68

 

Cuestión 61: De las partes de la justicia

Artículo 1: Si de modo conveniente se reconocen
            dos especies de justicia   71
Artículo 2: Si se determina del mismo modo el medio
            en la justicia distributiva y en la conmutativa   72
Artículo 3: Si es la misma materia la de la justicia
            distributiva y la conmutativa   72
Artículo 4: Si lo justo es lo mismo que lo recibido
            en reciprocidad   73

 

Cuestión 62: De la restitución

Artículo 1: Si la restitución es un acto de la justicia   75
Artículo 2: Si la restitución es necesaria para
            la salvación   88
Artículo 3: Si basta restituir simplemente cuanto
            ha sido quitado   120
Artículo 4: Si alguien debe restituir lo que no quitó   129
Artículo 5: Si la restitución se ha de hacer a aquel
            de quien se tomó algo   129
Artículo 6: Si aquél que recibe una cosa deba siempre
            restituirla   141
Artículo 7: Si los que no reciben están obligados
            a restituir   144
Articulo 8: Si estamos obligados a restituir
            inmediatamente   147

 

Cuestión 63: De la acepción de personas

Artículo 1: Si la acepción de personas es pecado   151
Artículo 2: Si la acepción de personas tiene lugar
            en la distribución de cosas espirituales   153
Artículo 3: Si la acepción de personas tiene lugar
            en las muestras de honor   158
Artículo 4: Si en los juicios tiene lugar la acepción
            de personas   159

 

Cuestión 64: De los vicios opuestos a la justicia
            conmutativa. Del homicidio

Artículo 1: Si es ilícito matar a cualquier ser viviente   161
Artículo 2: Si es lícito matar a los hombres pecadores   161
Artículo 3: Si es lícito a una persona privada dar muerte
            a un pecador   165
Artículo 4: Si es lícito a los clérigos dar muerte
            a un hombre   166
Artículo 5: Si es lícito a alguien darse muerte
            a sí mismo   167
Artículo 6: Si en algún caso es lícito matar
            a un inocente   170
Artículo 7: Si es lícito, defendiéndose, dar muerte
            a alguien   171
Artículo 8: Si el que mata casualmente incurre
            en el delito de homicidio   178

 

Cuestión 65: De la mutilación de los miembros

Artículo 1: Si es lícito mutilar al hombre
            de algún miembro   181
Artículo 2: Si es lícito a los señores azotar a los siervos
            y a los padres a los hijos   182
Artículo 3: Si es lícito encarcelar a algún hombre   184
Artículo 4: Si es más grave el pecado que se comete
            contra personas con familia   185

 

Cuestión 66: Del hurto

Artículo 1: Si la posesión de cosas exteriores
            es natural al hombre   187
Artículo 2: Si es lícito a alguien poseer una cosa como propia   188
Artículo 3: Si la razón del hurto es recibir ocultamente
            una cosa ajena   189
Artículo 4: Si el hurto y la rapiña son de distinta
            especie   193
Artículo 5: Si el hurto es siempre pecado, etc.   194
Artículo 6: Si el hurto es por su género pecado mortal   198
Artículo 7: Si es lícito a alguien robar por necesidad   199
Artículo 8: Si la rapiña puede ejercerse sin pecado   200

 

Cuestión 67: De los vicios opuestos a la justicia
            conmutativa

Artículo 1: Si puede alguien juzgar justamente a quien
            no le está sujeto   203
Artículo 2: Si le es lícito al juez juzgar contra
            la verdad   205
Artículo 3: Si puede el juez condenar al que no tiene
            acusador   210
Artículo 4: Si puede el juez condonar la pena
            al condenado   212

 

Cuestión 68: De la acusación injusta

Artículo 1: Si el hombre está obligado a acusar
            a su prójimo   213
Artículo 3: Si la acusación se vuelve injusta por
            la calumnia, la tergiversación, etc.   214

 

Cuestión 69: De los pecados contra la justicia

Artículo 1: Si peca mortalmente el acusado negando
            la verdad   217
Artículo 2: Si le es lícito al reo defenderse por medio
            de una calumnia   217
Artículo 3: Si le es lícito al reo rehuír la sentencia
            mediante apelación   222
Artículo 4: Si le es lícito al condenado a muerte
            defenderse   223

 

Cuestión 70: De la injusticia en cuanto a los testigos

Artículo 1: Si está obligado el hombre a prestar
            testimonio   227
Artículo 2: Si basta el testimonio de dos o tres   231
Artículo 3: Si se debe recusar alguna vez el testimonio
            en el juicio   233
Artículo 4: Si el testimonio falso es siempre pecado
            mortal   233

 

Cuestión 71: De la injusticia por parte de los abogados

Artículo 1: Si está obligado el abogado a ejercer
            la defensa de los pobres   235
Artículo 2: Si convenientemente algunos son excluidos
            del oficio de abogado, etc.   236
Artículo 3: Si el abogado peca defendiendo
            una causa injusta   236
Artículo 4: Si le es lícito al abogado recibir dinero
            por la defensa   238

 

Cuestión 77: Sobre el fraude que se comete en
            las compras y ventas

Artículo 1: Si alguien puede vender una cosa
            en más de lo que vale   239
Artículo 2: Si la compra y la venta se hace injusta
            por el vicio de la cosa vendida   244
Artículo 4: Si es lícito negociando vender más caro   246

 

Cuestión 78: De la usura

Artículo 1: Si es pecado recibir intereses por
            un préstamo monetario   249
Artículo 2: Si por el dinero prestado es lícito recibir
            algún otro beneficio   256
Artículo 3: Si el usurero está obligado a restituir
            lo que ganó con el dinero usurario   282
Artículo 4: Si es lícito recibir dinero en préstamo
            usurario   289

 

 

DE JUSTITIA ET JURE
Bartolomé Carranza

TEXTO LATINO

 

Quaestio 57: De jure

Articulus 1us. An jus sit objectum justitiae   295
Articulus 2us. An jus convenienter dividatur
            in jus naturale et positivum   297
Articulus 3us. An jus gentium sit idem cum
            jure naturali   301
Articulus 4us. An debeatur specialiter distingui
            jus paternum et dominativum   303

 

Quaestio 58: De justitia

Articulus 1us. An justitia convenienter definiatur quod
            sit constans et perpetua voluntas jus suum
            unicuique tribuens   305
Articulus 2us. An justitia sit semper ad alterum   305
Articulus 3us. An justitia sit virtus   305
Articulus 4us. An justitia sit in voluntate sicut
            in subiecto   306
Articulus 5us. An justitia sit virtus generalis   307
Articulus 6us. An justitia haec legalis vel generalis
            sit in essentia idem cum omnibus virtutibus, vel
            an sit alia virtus particularis, qua quis ordinetur
            ad communitatem et ad rempublicam   307
Articulus 7us. An sit aliqua justitia particularis
            praeter generalem   308
Articulus 8us. An ista justitia particularis habeat
            particularem materiam   308
Articulus 9us. An justitia sit circa passiones
            moderandas   308
Articulus 10us. An medium justitiae sit
            medium rei   309
Articulus 11us. An actus justitiae sit reddere unicuique
            quod suum est   310
Articulus 12us. An justitia praemineat inter
            omnes virtutes morales   310

 

Quaestio 59: De injustitia

Articulus 1us. An injustitia sit speciale vitium   311
Articulus 2us. An aliquis dicatur injustus ex hoc
            quod facit injustum   311
Articulus 3us. An aliquis possit pati injustum volens   312
Articulus 4us. An quicumque facit injustum,
            peccet mortaliter   312

 

Quaestio 60: De judicio

Articulus 1us. An judicium sit actus justitiae   313
Articulus 2us. An judicare sit licitum   313
Articulus 3us. An judicium procedens ex suspicione
            sit licitum   315
Articulus 4us. An dubia sint interpretanda
            in meliorem partem   318
Articulus 5us. An sit judicandum semper
            secundum leges scriptas   319
Articulus 6us. An judicium per usurpationem
            reddatur injustum   320

 

Quaestio 61: De partibus justitiae

Articulus 1us. An convenienter ponantur duae
            species justitiae   323
Articulus 2us. An medium accipiatur eodem modo
            in justitia distributiva et commutativa   323
Articulus 3us. An sit eadem materia justitiae
            distributivae et commutativae   324
Articulus 4us. An justum sit idem quod contrapassum   324

 

Quaestio 62: De restitutione

Articulus 1us. An restitutio sit actus justitiae   325
Articulus 2us. An restitutio sit necessaria ad salutem   334
Articulus 3us. An sufficiat restituere simplum eum
            quod est ablatum   359
Articulus 4us. An aliquis debeat restituere quod
            non abstulit   366
Articulus 5us. An restitutio sit facienda ei a quo
            acceptum est aliquid   367
Articulus 6us. An ille qui accepit rem debeat semper
            eam restituere   375
Articulus 7us. An qui non accipiunt, teneantur
            restituere   378
Articulus 8us. An teneamur statim restituere   380

 

Quaestio 63: De acceptione personarum

Articulus 1us. An personarum acceptio sit peccatum   383
Articulus 2us. An acceptio personarum habeat locum
            in dispensatione spiritualium   384
Articulus 3us. An acceptio personae habeat locum
            in exhibitione honoris   388
Articulus 4us. An in judiciis habeat locum acceptio
            personarum   389

 

Quaestio 64: De vitiis oppositis justitiae commutativae.
            De homicidio

Articulus 1us. An occidere quaecumque viventia
            sit illicitum   391
Articulus 2us. An sit licitum occidere homines
            peccatores   391
Articulus 3us. An liceat privatae personae occidere
            peccatorem   393
Articulus 4us. An clericis sit licitum hominem occidere   394
Articulus 5us. An liceat alicui se ipsum occidere   395
Articulus 6us. An in aliquo casu liceat interficere
            innocentem   397
Articulus 7us. An liceat defendendo se occidere alium   398
Articulus 8us. An occidens casualiter incurrat
            reatum homicidii   404

 

Quaestio 65: De mutilatione membrorum

Articulus 1us. An sit licitum mutilare hominem
            membro aliquo   407
Articulus 2us. An dominis liceat verberare servos
            et patribus filios   408
Articulus 3us. An liceat aliquem hominem incarcerare   409
Articulus 4us. An sit gravius peccatum quod committitur
            in personas quae habent aliis coniunctas   410

 

Quaestio 66: De furto

Articulus 1us. An possesio rerum exteriorum sit homini
            naturalis   411
Articulus 2us. An liceat alicui rem propriam possidere   411
Articulus 3us. An occulte accipere rem alienam
            sit de ratione furti   412
Articulus 4us. An furtum et rapina differant specie   415
Articulus 5us. An furtum sit semper peccatum, etc.   416
Articulus 6us. An furtum ex suo genere sit
            peccatum mortale   419
Articulus 7us. An liceat alicui furari propter
            necessitatem   420
Articulus 8us. An rapina possit sine peccato exerceri   420

 

Quaestio 67: De vitiis oppositis justitiae commutativae

Articulus 1us. An possit aliquis juste judicare
            non sibi subditum   423
Articulus 2us. An liceat judici contra veritatem
            judicare   425
Articulus 3us. An possit judex damnare non habentem
            accusatorem   428
Articulus 4us. An possit judex poenam relaxare
            damnato   430

 

Quaestio 68: De injusta accusatione

Articulus 1us. An homo teneatur accusare
            proximum suum   431
Articulus 3us. An accusatio reddatur injusta per
            calumniam, tergiversationem, etc.   432

 

Quaestio 69: De peccatis contra justitiam

Articulus 1us. An peccet mortaliter accusatus
            negando veritatem   433
Articulus 2us. An liceat reo calumniose se defendere   433
Articulus 3us. An liceat reo declinare judicium
            per appellationem   437
Articulus 4us. An damnato ad mortem liceat
            se defendere   437

 

Quaestio 70: De injustitia quantum ad testes

Articulus 1us. An homo teneatur ad ferendum
            testimonium   441
Articulus 2us. An sufficiat duorum vel trium
            testimonium   443
Articulus 3us. An testimonium debeatur aliquando
            repelli in judicio   445
Articulus 4us. An testimonium falsum sit semper
            peccatum mortale   445

 

Quaestio 71: De injustitia ex parte advocatorum

Articulus 1us. An teneatur advocatus praestare
            patrocinium pauperibus   447
Articulus 2us. An convenienter aliqui arceantur
            ab officio advocandi, etc   447
Articulus 3us. An advocatus injustam causam
            defendens peccet   447
Articulus 4us. An liceat advocato pro patrocinio
            pecuniam accipere   449

 

Quaestio 77: De fraudulentia quae committitur in
            emptionibus et venditionibus

Articulus 1us. An aliquis possit vendere rem plus
            quam valet   451
Articulus 2us. An emptio et venditio reddatur
            injusta propter vitium rei   454
Articulus 4us. An liceat negotiando carius vendere   456

 

Quaestio 78: De usura

Articulus 1us. An accipere usuram pro mutuata pecunia
            sit peccatum   459
Articulus 2us. An pro mutuata pecunia liceat accipere
            aliam commoditatem   464
Articulus 3us. An usurarius teneatur restituere quod
            lucratus est pecunia usuraria   485
Articulus 4us. An liceat accipere ad usuram   490

 

ÍNDICE DE AUTORES CITADOS   493

 

 

L. E. Pensamiento Clásico Español- Universidad de Navarra - Campus Universitario. 31080 Pamplona (Navarra).
Tfno: +34 948 425600 ext. 2932 | Fax: +34 948 425636