Entre los Manuscritos que se conservan en la Biblioteca Vaticana se encuentra el Vaticanus latinus 4546. Entre sus contenidos, este manuscrito comprende el comentario académico de Bartolomé Carranza a las cuestiones 57-78 de la II-II de la Summa theologiae de Santo Tomás de Aquino, dedicadas al estudio de la virtud de la justicia. Después de estudiar el derecho en cuanto objeto de la justicia, pasa a definir esta virtud así como las diversas especies de la misma. Merecen especial atención el estudio de derechos concretos de la persona: el derecho a la vida y a la integridad física, a la propiedad, al honor y a la fama, a la no discriminación. También considera en detalle algunos temas centrales de la moral económica: la temática relativa a los criterios para establecer el precio justo y a la usura como referente de justicia en los intercambios y contratos en el comercio y las prácticas financieras.
INTRODUCCIÓN
Teodoro López / Ignacio Jericó Bermejo
/ Rodrigo Muñoz de Juana
1. El profesor Carranza 13
2. El Manuscrito 17
3. Contenido doctrinal 22
Cuestión 57: Sobre el derecho
Artículo 1: Si el derecho es el objeto de la justicia 31
Artículo 2: Si el derecho se divide de modo conveniente
en natural y positivo 34
Artículo 3: Si el derecho de gentes se identifica
con el derecho natural 39
Artículo 4: Si se debe distinguir de modo especial
el derecho paterno y el dominativo 42
Cuestión 58: Sobre la justicia
Artículo 1: Si se define convenientemente la justicia
como “la constante y perpetua voluntad de
dar a cada uno lo suyo” 45
Artículo 2: Si la justicia se refiere siempre al otro 45
Artículo 3: Si la justicia es virtud 46
Artículo 4: Si la justicia está en la voluntad como
en su sujeto 46
Artículo 5: Si la justicia es una virtud general 48
Artículo 6: Si la justicia general o legal se identifica
esencialmente con todas las virtudes,
o si es otra virtud particular con la cual cada uno
se ordena a la comunidad y a la república 48
Artículo 7: Si existe alguna justicia particular además
de la general 50
Artículo 8: Si esta justicia particular tiene una materia
particular 50
Artículo 9: Si la justicia trata de moderar las pasiones 50
Artículo 10: Si el medio de la justicia es un medio real 51
Artículo 11: Si el acto de la justicia es dar
a cada uno lo suyo 52
Artículo 12: Si la justicia sobresale entre todas
las virtudes morales 52
Cuestión 59: Sobre la injusticia
Artículo 1: Si la injusticia es un vicio especial 55
Artículo 2: Si alguien se dice injusto por hacer
lo injusto 55
Artículo 3: Si puede alguien sufrir voluntariamente
injusticia 56
Artículo 4: Si el que comete injusticia peca
mortalmente 57
Cuestión 60: Del juicio
Artículo 1: Si el juicio es acto de la justicia 59
Artículo 2: Si es lícito juzgar 59
Artículo 3: Si es lícito el juicio que procede de sospecha 61
Artículo 4: Si las dudas deben interpretarse
en sentido favorable 66
Artículo 5: Si se ha de juzgar siempre según
las leyes escritas 67
Artículo 6: Si el juicio se vuelve injusto por
la usurpación 68
Cuestión 61: De las partes de la justicia
Artículo 1: Si de modo conveniente se reconocen
dos especies de justicia 71
Artículo 2: Si se determina del mismo modo el medio
en la justicia distributiva y en la conmutativa 72
Artículo 3: Si es la misma materia la de la justicia
distributiva y la conmutativa 72
Artículo 4: Si lo justo es lo mismo que lo recibido
en reciprocidad 73
Cuestión 62: De la restitución
Artículo 1: Si la restitución es un acto de la justicia 75
Artículo 2: Si la restitución es necesaria para
la salvación 88
Artículo 3: Si basta restituir simplemente cuanto
ha sido quitado 120
Artículo 4: Si alguien debe restituir lo que no quitó 129
Artículo 5: Si la restitución se ha de hacer a aquel
de quien se tomó algo 129
Artículo 6: Si aquél que recibe una cosa deba siempre
restituirla 141
Artículo 7: Si los que no reciben están obligados
a restituir 144
Articulo 8: Si estamos obligados a restituir
inmediatamente 147
Cuestión 63: De la acepción de personas
Artículo 1: Si la acepción de personas es pecado 151
Artículo 2: Si la acepción de personas tiene lugar
en la distribución de cosas espirituales 153
Artículo 3: Si la acepción de personas tiene lugar
en las muestras de honor 158
Artículo 4: Si en los juicios tiene lugar la acepción
de personas 159
Cuestión 64: De los vicios opuestos a la justicia
conmutativa. Del homicidio
Artículo 1: Si es ilícito matar a cualquier ser viviente 161
Artículo 2: Si es lícito matar a los hombres pecadores 161
Artículo 3: Si es lícito a una persona privada dar muerte
a un pecador 165
Artículo 4: Si es lícito a los clérigos dar muerte
a un hombre 166
Artículo 5: Si es lícito a alguien darse muerte
a sí mismo 167
Artículo 6: Si en algún caso es lícito matar
a un inocente 170
Artículo 7: Si es lícito, defendiéndose, dar muerte
a alguien 171
Artículo 8: Si el que mata casualmente incurre
en el delito de homicidio 178
Cuestión 65: De la mutilación de los miembros
Artículo 1: Si es lícito mutilar al hombre
de algún miembro 181
Artículo 2: Si es lícito a los señores azotar a los siervos
y a los padres a los hijos 182
Artículo 3: Si es lícito encarcelar a algún hombre 184
Artículo 4: Si es más grave el pecado que se comete
contra personas con familia 185
Cuestión 66: Del hurto
Artículo 1: Si la posesión de cosas exteriores
es natural al hombre 187
Artículo 2: Si es lícito a alguien poseer una cosa como propia 188
Artículo 3: Si la razón del hurto es recibir ocultamente
una cosa ajena 189
Artículo 4: Si el hurto y la rapiña son de distinta
especie 193
Artículo 5: Si el hurto es siempre pecado, etc. 194
Artículo 6: Si el hurto es por su género pecado mortal 198
Artículo 7: Si es lícito a alguien robar por necesidad 199
Artículo 8: Si la rapiña puede ejercerse sin pecado 200
Cuestión 67: De los vicios opuestos a la justicia
conmutativa
Artículo 1: Si puede alguien juzgar justamente a quien
no le está sujeto 203
Artículo 2: Si le es lícito al juez juzgar contra
la verdad 205
Artículo 3: Si puede el juez condenar al que no tiene
acusador 210
Artículo 4: Si puede el juez condonar la pena
al condenado 212
Cuestión 68: De la acusación injusta
Artículo 1: Si el hombre está obligado a acusar
a su prójimo 213
Artículo 3: Si la acusación se vuelve injusta por
la calumnia, la tergiversación, etc. 214
Cuestión 69: De los pecados contra la justicia
Artículo 1: Si peca mortalmente el acusado negando
la verdad 217
Artículo 2: Si le es lícito al reo defenderse por medio
de una calumnia 217
Artículo 3: Si le es lícito al reo rehuír la sentencia
mediante apelación 222
Artículo 4: Si le es lícito al condenado a muerte
defenderse 223
Cuestión 70: De la injusticia en cuanto a los testigos
Artículo 1: Si está obligado el hombre a prestar
testimonio 227
Artículo 2: Si basta el testimonio de dos o tres 231
Artículo 3: Si se debe recusar alguna vez el testimonio
en el juicio 233
Artículo 4: Si el testimonio falso es siempre pecado
mortal 233
Cuestión 71: De la injusticia por parte de los abogados
Artículo 1: Si está obligado el abogado a ejercer
la defensa de los pobres 235
Artículo 2: Si convenientemente algunos son excluidos
del oficio de abogado, etc. 236
Artículo 3: Si el abogado peca defendiendo
una causa injusta 236
Artículo 4: Si le es lícito al abogado recibir dinero
por la defensa 238
Cuestión 77: Sobre el fraude que se comete en
las compras y ventas
Artículo 1: Si alguien puede vender una cosa
en más de lo que vale 239
Artículo 2: Si la compra y la venta se hace injusta
por el vicio de la cosa vendida 244
Artículo 4: Si es lícito negociando vender más caro 246
Cuestión 78: De la usura
Artículo 1: Si es pecado recibir intereses por
un préstamo monetario 249
Artículo 2: Si por el dinero prestado es lícito recibir
algún otro beneficio 256
Artículo 3: Si el usurero está obligado a restituir
lo que ganó con el dinero usurario 282
Artículo 4: Si es lícito recibir dinero en préstamo
usurario 289
Quaestio 57: De jure
Articulus 1us. An jus sit objectum justitiae 295
Articulus 2us. An jus convenienter dividatur
in jus naturale et positivum 297
Articulus 3us. An jus gentium sit idem cum
jure naturali 301
Articulus 4us. An debeatur specialiter distingui
jus paternum et dominativum 303
Quaestio 58: De justitia
Articulus 1us. An justitia convenienter definiatur quod
sit constans et perpetua voluntas jus suum
unicuique tribuens 305
Articulus 2us. An justitia sit semper ad alterum 305
Articulus 3us. An justitia sit virtus 305
Articulus 4us. An justitia sit in voluntate sicut
in subiecto 306
Articulus 5us. An justitia sit virtus generalis 307
Articulus 6us. An justitia haec legalis vel generalis
sit in essentia idem cum omnibus virtutibus, vel
an sit alia virtus particularis, qua quis ordinetur
ad communitatem et ad rempublicam 307
Articulus 7us. An sit aliqua justitia particularis
praeter generalem 308
Articulus 8us. An ista justitia particularis habeat
particularem materiam 308
Articulus 9us. An justitia sit circa passiones
moderandas 308
Articulus 10us. An medium justitiae sit
medium rei 309
Articulus 11us. An actus justitiae sit reddere unicuique
quod suum est 310
Articulus 12us. An justitia praemineat inter
omnes virtutes morales 310
Quaestio 59: De injustitia
Articulus 1us. An injustitia sit speciale vitium 311
Articulus 2us. An aliquis dicatur injustus ex hoc
quod facit injustum 311
Articulus 3us. An aliquis possit pati injustum volens 312
Articulus 4us. An quicumque facit injustum,
peccet mortaliter 312
Quaestio 60: De judicio
Articulus 1us. An judicium sit actus justitiae 313
Articulus 2us. An judicare sit licitum 313
Articulus 3us. An judicium procedens ex suspicione
sit licitum 315
Articulus 4us. An dubia sint interpretanda
in meliorem partem 318
Articulus 5us. An sit judicandum semper
secundum leges scriptas 319
Articulus 6us. An judicium per usurpationem
reddatur injustum 320
Quaestio 61: De partibus justitiae
Articulus 1us. An convenienter ponantur duae
species justitiae 323
Articulus 2us. An medium accipiatur eodem modo
in justitia distributiva et commutativa 323
Articulus 3us. An sit eadem materia justitiae
distributivae et commutativae 324
Articulus 4us. An justum sit idem quod contrapassum 324
Quaestio 62: De restitutione
Articulus 1us. An restitutio sit actus justitiae 325
Articulus 2us. An restitutio sit necessaria ad salutem 334
Articulus 3us. An sufficiat restituere simplum eum
quod est ablatum 359
Articulus 4us. An aliquis debeat restituere quod
non abstulit 366
Articulus 5us. An restitutio sit facienda ei a quo
acceptum est aliquid 367
Articulus 6us. An ille qui accepit rem debeat semper
eam restituere 375
Articulus 7us. An qui non accipiunt, teneantur
restituere 378
Articulus 8us. An teneamur statim restituere 380
Quaestio 63: De acceptione personarum
Articulus 1us. An personarum acceptio sit peccatum 383
Articulus 2us. An acceptio personarum habeat locum
in dispensatione spiritualium 384
Articulus 3us. An acceptio personae habeat locum
in exhibitione honoris 388
Articulus 4us. An in judiciis habeat locum acceptio
personarum 389
Quaestio 64: De vitiis oppositis justitiae commutativae.
De homicidio
Articulus 1us. An occidere quaecumque viventia
sit illicitum 391
Articulus 2us. An sit licitum occidere homines
peccatores 391
Articulus 3us. An liceat privatae personae occidere
peccatorem 393
Articulus 4us. An clericis sit licitum hominem occidere 394
Articulus 5us. An liceat alicui se ipsum occidere 395
Articulus 6us. An in aliquo casu liceat interficere
innocentem 397
Articulus 7us. An liceat defendendo se occidere alium 398
Articulus 8us. An occidens casualiter incurrat
reatum homicidii 404
Quaestio 65: De mutilatione membrorum
Articulus 1us. An sit licitum mutilare hominem
membro aliquo 407
Articulus 2us. An dominis liceat verberare servos
et patribus filios 408
Articulus 3us. An liceat aliquem hominem incarcerare 409
Articulus 4us. An sit gravius peccatum quod committitur
in personas quae habent aliis coniunctas 410
Quaestio 66: De furto
Articulus 1us. An possesio rerum exteriorum sit homini
naturalis 411
Articulus 2us. An liceat alicui rem propriam possidere 411
Articulus 3us. An occulte accipere rem alienam
sit de ratione furti 412
Articulus 4us. An furtum et rapina differant specie 415
Articulus 5us. An furtum sit semper peccatum, etc. 416
Articulus 6us. An furtum ex suo genere sit
peccatum mortale 419
Articulus 7us. An liceat alicui furari propter
necessitatem 420
Articulus 8us. An rapina possit sine peccato exerceri 420
Quaestio 67: De vitiis oppositis justitiae commutativae
Articulus 1us. An possit aliquis juste judicare
non sibi subditum 423
Articulus 2us. An liceat judici contra veritatem
judicare 425
Articulus 3us. An possit judex damnare non habentem
accusatorem 428
Articulus 4us. An possit judex poenam relaxare
damnato 430
Quaestio 68: De injusta accusatione
Articulus 1us. An homo teneatur accusare
proximum suum 431
Articulus 3us. An accusatio reddatur injusta per
calumniam, tergiversationem, etc. 432
Quaestio 69: De peccatis contra justitiam
Articulus 1us. An peccet mortaliter accusatus
negando veritatem 433
Articulus 2us. An liceat reo calumniose se defendere 433
Articulus 3us. An liceat reo declinare judicium
per appellationem 437
Articulus 4us. An damnato ad mortem liceat
se defendere 437
Quaestio 70: De injustitia quantum ad testes
Articulus 1us. An homo teneatur ad ferendum
testimonium 441
Articulus 2us. An sufficiat duorum vel trium
testimonium 443
Articulus 3us. An testimonium debeatur aliquando
repelli in judicio 445
Articulus 4us. An testimonium falsum sit semper
peccatum mortale 445
Quaestio 71: De injustitia ex parte advocatorum
Articulus 1us. An teneatur advocatus praestare
patrocinium pauperibus 447
Articulus 2us. An convenienter aliqui arceantur
ab officio advocandi, etc 447
Articulus 3us. An advocatus injustam causam
defendens peccet 447
Articulus 4us. An liceat advocato pro patrocinio
pecuniam accipere 449
Quaestio 77: De fraudulentia quae committitur in
emptionibus et venditionibus
Articulus 1us. An aliquis possit vendere rem plus
quam valet 451
Articulus 2us. An emptio et venditio reddatur
injusta propter vitium rei 454
Articulus 4us. An liceat negotiando carius vendere 456
Quaestio 78: De usura
Articulus 1us. An accipere usuram pro mutuata pecunia
sit peccatum 459
Articulus 2us. An pro mutuata pecunia liceat accipere
aliam commoditatem 464
Articulus 3us. An usurarius teneatur restituere quod
lucratus est pecunia usuraria 485
Articulus 4us. An liceat accipere ad usuram 490
ÍNDICE DE AUTORES CITADOS 493